De eerste resultaten van watermonsters die in Frans-Guyana en Frankrijk zijn onderzocht, zijn inmiddels ontvangen. Volgens minister Patrick Brunings van Olie, Gas en Milieu (OGM) wijzen de eerste bevindingen onder meer op de mogelijkheid van structurele vervuiling door zware metalen.
De minister benadrukt echter dat de onderzoeksfase nog niet is afgerond. Op basis van de tot nu toe beschikbare gegevens kan volgens hem nog geen definitieve conclusie worden getrokken over de precieze oorzaak van de massale vissterfte in de Saramaccarivier.
De nieuwe resultaten worden momenteel verder geanalyseerd door de Nationale Milieuautoriteit (NMA), het Bureau voor Openbare Gezondheidszorg (BOG), het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Arbeid en de Pan-Amerikaanse Gezondheidsorganisatie (PAHO).
Wateronderzoek moet samen met visanalyses worden beoordeeld
Voor het vaststellen van de oorzaak van de vissterfte zijn niet alleen de resultaten van watermonsters van belang. Ook de analyse van vismonsters moet een belangrijke rol spelen.
Volgens Brunings worden de resultaten van de vismonsters, waaronder het onderzoek van dode vissen, deze of uiterlijk volgende week verwacht.
Deze gegevens moeten meer duidelijkheid geven over de vraag of vissen daadwerkelijk aan schadelijke stoffen zijn blootgesteld en welke stoffen daarbij mogelijk een rol hebben gespeeld.
Pas wanneer de verschillende onderzoeksresultaten naast elkaar zijn gelegd, kan volgens de autoriteiten een vollediger beeld ontstaan van de oorzaak en omvang van de milieuschade.
Eerdere analyses brachten al verschillende stoffen aan het licht
De huidige ontwikkeling moet worden gezien tegen de achtergrond van eerdere onderzoeksresultaten. De NMA maakte eind juni bekend dat in de eerste watermonsters cyanide en kwik waren aangetroffen, maar toen in concentraties onder de geldende normwaarden.
Tegelijkertijd werden verhoogde waarden gemeten voor onder meer ijzer, aluminium, mangaan, zwevende stoffen en de Chemical Oxygen Demand (COD).
De NMA waarschuwde daarbij dat de aanwezigheid van cyanide onder de norm niet automatisch betekende dat eerdere blootstelling kon worden uitgesloten. Cyanide kan in de natuurlijke omgeving relatief snel afbreken en verdunnen.
Opvallend is dat bij een eerste deel van de onderzochte visweefsels eerder geen verhoogde concentraties kwik, lood en cadmium werden vastgesteld. De analyse van arseen kon toen nog niet worden afgerond vanwege een technisch probleem met laboratoriumapparatuur.
Deze eerdere bevindingen onderstrepen waarom het belangrijk is om niet uitsluitend op één type monster of één laboratoriumresultaat af te gaan.
Mogelijke chemische oorzaak blijft belangrijke onderzoekslijn
De overheid houdt al geruime tijd rekening met een chemische oorzaak van de massale vissterfte. In juli meldde minister Brunings dat de eerste laboratoriumresultaten wezen op een vermoedelijke chemische oorzaak.
Een van de scenario’s die toen werd onderzocht, was dat een opslagplaats of bassin met een chemisch product door zware regenval zou zijn overstroomd, waarna de stof via de Moeroekreek in de rivier terecht zou zijn gekomen.
De NMA hield eerder rekening met een eenmalige, ongecontroleerde lozing van een chemische substantie. Tegelijkertijd werd ook een mogelijke relatie met activiteiten in de goudwinningssector onderzocht. De NMA benadrukte toen dat een dergelijke oorzaak nog niet definitief was vastgesteld.
De nieuwe aanwijzingen over mogelijke structurele vervuiling door zware metalen maken het daarom des te belangrijker dat onderscheid wordt gemaakt tussen een eenmalige lozing, langdurige vervuiling en eventuele natuurlijke of andere bronnen.
Gezondheid van bewoners blijft belangrijke zorg
De gevolgen van de vissterfte beperken zich niet tot het ecosysteem. Voor gemeenschappen langs de Saramaccarivier heeft de situatie directe gevolgen voor het dagelijks leven, de voedselvoorziening en het inkomen.
Bewoners van onder meer Pikin Saron en omliggende gemeenschappen kunnen het rivierwater voorlopig niet gebruiken en zijn ook afhankelijk van alternatieve voorzieningen voor drinkwater en voedsel. De regering heeft daarom noodhulp verstrekt aan getroffen huishoudens.
Zo werden eind juli meer dan 200 huishoudens in Pikin Saron voorzien van voedselpakketten en werd ook hulp verleend aan Santigron en omgeving.
Tijdens een regeringsbezoek aan Pikin Saron en omliggende dorpen op 30 juli kwamen ook de zorgen over de mogelijke gevolgen voor de volksgezondheid en het levensonderhoud van de bewoners nadrukkelijk aan de orde.
Voorzorgsmaatregelen blijven noodzakelijk
Zolang het volledige onderzoek niet is afgerond, blijft voorzichtigheid geboden. De NMA heeft eerder geadviseerd om geen vis uit het getroffen gebied te consumeren en het rivierwater niet te gebruiken voor drinken, koken, baden, wassen of zwemmen.
Dat voorzorgsprincipe is van groot belang zolang niet definitief is vastgesteld welke stoffen in het milieu aanwezig zijn, hoe deze daar terecht zijn gekomen en welke risico’s zij vormen voor mens en dier.
Voor de getroffen gemeenschappen betekent dit echter dat onzekerheid blijft voortduren. Juist daarom neemt de druk op de overheid toe om de onderzoeksresultaten zo snel mogelijk, maar vooral volledig en transparant, met de samenleving te delen.
Onderzoek duurt langer door inzet buitenlandse laboratoria
Een belangrijke reden voor de langere onderzoeksduur is dat Suriname niet beschikt over alle gespecialiseerde laboratoriumfaciliteiten die nodig zijn voor een volledig onderzoek.
Daarom zijn monsters ook onderzocht in Frans-Guyana en Frankrijk. De NMA heeft aangegeven dat daarbij buitenlandse expertise noodzakelijk was om tot betrouwbare resultaten te komen.
De situatie heeft daarmee ook een bredere zwakte binnen de Surinaamse milieuhandhaving blootgelegd: bij ernstige milieucalamiteiten moet het land voor bepaalde gespecialiseerde analyses afhankelijk zijn van buitenlandse laboratoria.
Minister Brunings heeft eerder aangegeven dat de vissterfte aanleiding geeft om ook naar de nationale laboratoriumcapaciteit te kijken. Daarbij wordt onder meer samenwerking met PAHO genoemd.
Eindrapport moet ook strafrechtelijke gevolgen kunnen hebben
De uiteindelijke onderzoeksresultaten moeten niet alleen duidelijkheid geven over de milieukundige en gezondheidskundige gevolgen. Het rapport zal volgens minister Brunings ook worden overgedragen aan de Environmental Crime Unit (ECU) van het Openbaar Ministerie.
Daarmee kan het onderzoek, indien een concrete vervuilingsbron en mogelijke verantwoordelijke worden vastgesteld, ook een strafrechtelijk vervolg krijgen.
Dat maakt de betrouwbaarheid en onafhankelijkheid van het onderzoek extra belangrijk. Niet alleen moet worden vastgesteld wat er in het water is aangetroffen, maar ook waar het vandaan kwam, wanneer de vervuiling heeft plaatsgevonden, hoe de stoffen in het milieu terechtkwamen en wie daarvoor mogelijk verantwoordelijk is.
Maatschappelijke druk op overheid neemt toe
De vertraging in het onderzoek heeft de afgelopen weken tot toenemende kritiek geleid. DNA-lid Ameerani Jarbandhan drong onlangs aan op een tussentijdse rapportage en stelde dat de samenleving na zes tot zeven weken nog steeds onvoldoende duidelijkheid had over de oorzaak en mogelijke gezondheidsrisico’s.
Tegelijkertijd heeft de NMA aangegeven begrip te hebben voor de kritiek, maar dat zorgvuldigheid en de inzet van buitenlandse laboratoria noodzakelijk zijn om tot betrouwbare conclusies te komen.
De komende resultaten van de vismonsters kunnen daarom een cruciale volgende stap vormen. Pas wanneer water-, vis-, ecotoxicologische en eventuele forensische gegevens gezamenlijk zijn beoordeeld, kan een onderbouwde conclusie worden getrokken over de oorzaak van de ramp.
Oorzaak, verantwoordelijke en herstel moeten uiteindelijk duidelijk worden
De massale vissterfte in de Saramaccarivier is inmiddels uitgegroeid tot meer dan een incident waarbij vissen zijn gestorven. Het raakt de volksgezondheid, voedselzekerheid, economie, leefomgeving en het vertrouwen van gemeenschappen in de overheid.
De nieuwe buitenlandse analyses kunnen belangrijke aanwijzingen opleveren, maar moeten zorgvuldig worden geïnterpreteerd. Mogelijke structurele vervuiling door zware metalen is een ernstig signaal, maar zolang het onderzoek niet is afgerond, kan daaruit nog niet automatisch worden geconcludeerd dat deze vervuiling de oorzaak van de vissterfte is.
De samenleving wacht daarom niet alleen op een laboratoriumuitslag, maar op een volledig antwoord: wat heeft de vissterfte veroorzaakt, waar kwam de vervuiling vandaan, welke risico’s bestaan er voor mens en milieu, wie is verantwoordelijk en welke maatregelen zijn nodig om herhaling te voorkomen?
