De behandeling van de nieuwe belastingwet in De Nationale Assemblée legt een fundamentele vraag bloot: hoe ver mag de Staat gaan om belastinggeld te innen, zonder de rechten en waardigheid van burgers uit het oog te verliezen?
Volgens informatie bevat de voorgestelde wet mogelijkheden voor ingrijpende dwangmaatregelen, waaronder lijfsdwang bij fiscale schulden en beslaglegging op tegoeden met toestemming van de rechter. Ook de hoogte van invorderingskosten roept vragen op.
Parlementariërs willen voorkomen dat burgers die niet in staat zijn hun belastingen te betalen op dezelfde manier worden behandeld als mensen die bewust weigeren te betalen.
Die bezorgdheid is terecht. Een sterke Belastingdienst is noodzakelijk voor een functionerende rechtsstaat, maar een sterke overheid is niet automatisch een rechtvaardige overheid. De manier waarop zij haar bevoegdheden gebruikt, bepaalt of burgers haar als legitiem en betrouwbaar ervaren.
Niet kunnen betalen is iets anders dan niet willen betalen
Een van de belangrijkste onderscheidingen bij belastinginvordering is die tussen betalingsonmacht en betalingsonwil. Het verschil lijkt eenvoudig, maar heeft verstrekkende gevolgen.
Een ondernemer die bewust inkomsten verzwijgt, vermogen aan het zicht van de fiscus onttrekt of doelbewust weigert een vastgestelde belastingschuld te voldoen, bevindt zich in een andere situatie dan een burger die door werkloosheid, ziekte, tegenvallende inkomsten of economische tegenslag niet kan betalen.
Wie deze situaties onvoldoende van elkaar onderscheidt, riskeert dat mensen worden gestraft voor omstandigheden waarover zij weinig of geen controle hebben.
Dat betekent niet dat betalingsproblemen automatisch vrijstelling van belasting rechtvaardigen. Belastingen zijn noodzakelijk om publieke voorzieningen te financieren.
Maar een rechtvaardig systeem moet niet alleen kunnen vaststellen hoeveel iemand verschuldigd is. Het moet ook beoordelen waarom iemand niet betaalt en welke maatregelen in de concrete situatie proportioneel zijn.
Wanneer vrijheidsbeneming als mogelijk dwangmiddel wordt overwogen, moet die beoordeling bijzonder zorgvuldig zijn. De overheid mag niet volstaan met de constatering dat een schuld openstaat. Zij moet kunnen aantonen dat aan de wettelijke voorwaarden voor zo’n ingrijpende maatregel is voldaan.
Vrijheidsbeneming als laatste redmiddel
Lijfsdwang is geen gewone invorderingsmaatregel. Het raakt rechtstreeks aan de persoonlijke vrijheid en vereist daarom uitzonderlijk sterke juridische waarborgen.
Tijdens de parlementaire behandeling is volgens Starnieuws gevraagd om te garanderen dat lijfsdwang uitsluitend als uiterste middel wordt ingezet bij aantoonbare onwil om te betalen en niet bij betalingsonmacht.
Dat uitgangspunt verdient een centrale plaats in de wet. Een belastingschuld is immers in de eerste plaats een financiële verplichting.
Het feit dat iemand een schuld niet voldoet, mag niet zonder meer worden vertaald naar een grond voor vrijheidsbeneming.
De wetgever moet daarom helder vastleggen welke omstandigheden een dergelijke maatregel kunnen rechtvaardigen, welke alternatieven eerst moeten worden onderzocht en hoe een burger de beslissing kan aanvechten.
Ook moet duidelijk zijn welke rechterlijke toetsing plaatsvindt en hoe wordt voorkomen dat iemand onterecht van zijn vrijheid wordt beroofd.
De verwijzing naar internationale verdragen is hierbij geen formaliteit. De Staat moet ervoor zorgen dat belastinginvordering verenigbaar is met de mensenrechtelijke verplichtingen waaraan Suriname gebonden is.
Een overheid die burgers vraagt de wet te respecteren, moet zelf eveneens binnen duidelijke juridische grenzen opereren.
Bescherming op papier is niet genoeg
Het opnemen van waarborgen in een wet is belangrijk, maar niet voldoende. Ook de uitvoering bepaalt of burgers daadwerkelijk worden beschermd.
Wie beoordeelt of iemand werkelijk niet kan betalen? Welke informatie mag de Belastingdienst opvragen? Hoe wordt rekening gehouden met het inkomen, de noodzakelijke uitgaven en de gezinssituatie van een belastingplichtige? En wat gebeurt er wanneer iemand het niet eens is met de vastgestelde schuld?
Zonder heldere procedures en toegankelijke rechtsmiddelen kunnen formele rechten in de praktijk weinig bescherming bieden.
Daarom moet de wet niet alleen bevoegdheden toekennen, maar ook de overheid verplichten haar beslissingen zorgvuldig te motiveren.
Burgers moeten tijdig worden geïnformeerd over hun verplichtingen, de gevolgen van niet-betaling en de mogelijkheden om bezwaar te maken of een betalingsregeling aan te vragen.
Een effectief belastingsysteem voorkomt waar mogelijk dat schulden onnodig escaleren. Tijdige communicatie, redelijke betalingstermijnen en passende regelingen kunnen in bepaalde gevallen meer opleveren dan een harde aanpak die de financiële situatie van een burger verder verslechtert.
Invorderingskosten mogen geen extra straf worden
Naast de dwangmiddelen is ook de Kostenwet Invordering Belastingen onderwerp van discussie. Volgens de berichtgeving is in het parlement aandacht gevraagd voor het ontbreken van een vergelijkbaar plafond voor de kosten van een dwangbevel, terwijl voor aanmaningen wel minimum- en maximumbedragen gelden.
Dat roept een belangrijke vraag op: wanneer worden de kosten van invordering zo hoog dat zij niet langer in redelijke verhouding staan tot de oorspronkelijke belastingschuld?
Een kleine belastingschuld kan door bijkomende kosten aanzienlijk oplopen. Voor iemand die al moeite heeft om rond te komen, kan dat een neerwaartse spiraal veroorzaken. De schuld wordt groter, betalen wordt moeilijker en verdere invordering brengt opnieuw kosten met zich mee.
De overheid moet uiteraard kosten kunnen verhalen waar de wet dat toestaat. Maar die bevoegdheid mag niet leiden tot disproportionele financiële gevolgen, vooral wanneer de oorspronkelijke schuld relatief gering is.
Een wettelijk maximum of een degressieve kostenschaal kan daarom serieus worden overwogen. Daarbij moet wel rekening worden gehouden met de noodzaak om invordering uitvoerbaar te houden en misbruik van betalingsregelingen te voorkomen.
Het doel moet zijn belastingschulden daadwerkelijk te innen, niet om door oplopende bijkomende kosten de kans op betaling steeds kleiner te maken.
Sterke belastinginning vereist ook een sterke rechtsbescherming
Suriname heeft belang bij een Belastingdienst die effectief kan optreden tegen belastingontduiking, fraude en bewuste betalingsweigering.
Zonder voldoende belastinginkomsten komt de financiering van publieke voorzieningen onder druk te staan en wordt de bereidheid van burgers die wel betalen mogelijk ondermijnd.
Maar de geloofwaardigheid van belastinginning hangt niet alleen af van de strengheid van sancties. Zij hangt ook af van de eerlijkheid, voorspelbaarheid en gelijkheid waarmee de regels worden toegepast.
De overheid moet daarom eveneens aandacht besteden aan de vraag of belastingplichtigen begrijpelijke informatie ontvangen, of aanslagen correct worden vastgesteld en of burgers fouten op een toegankelijke manier kunnen laten herstellen.
Rechtsbescherming is geen gunst aan mensen met belastingschulden. Zij is een wezenlijk onderdeel van behoorlijk bestuur. Ook iemand die de Staat geld verschuldigd is, behoudt rechten.
Daarbij moet worden voorkomen dat de zwaarste maatregelen vooral terechtkomen bij mensen die weinig middelen hebben om zich juridisch te verdedigen, terwijl ingewikkelde constructies of doelbewuste vermogensverschuivingen moeilijker te onderzoeken zijn.
Een rechtvaardig systeem moet niet alleen streng zijn voor wie regels bewust ontduikt, maar ook voldoende deskundigheid en capaciteit hebben om dat daadwerkelijk vast te stellen.
Het parlement moet meer toetsen dan de uitvoerbaarheid
De bezorgdheid die tijdens de behandeling in De Nationale Assemblée naar voren is gebracht, mag niet eindigen bij vragen aan de regering. De wetgever moet vóór de invoering zorgvuldig beoordelen welke gevolgen de voorgestelde bepalingen kunnen hebben voor burgers, ondernemers en de rechtsstaat.
Daarbij horen concrete antwoorden op vragen over de toepassing van lijfsdwang in de afgelopen tien jaar, de criteria voor eventuele maatregelen rond paspoorten, de beschikbare bezwaarprocedures en de manier waarop betalingsonmacht wordt vastgesteld.
Ook moeten de financiële gevolgen van invorderingsmaatregelen inzichtelijk worden gemaakt. Hoe hoog kunnen de bijkomende kosten oplopen?
Welke bescherming bestaat voor mensen met beperkte betalingscapaciteit? En welke controlemechanismen voorkomen dat een zwaar middel wordt toegepast zonder dat minder ingrijpende alternatieven voldoende zijn onderzocht?
De wetgever moet niet uitsluitend kijken naar de vraag of de overheid een bevoegdheid nodig heeft. Ook moet worden vastgesteld of die bevoegdheid noodzakelijk, proportioneel, controleerbaar en juridisch voldoende begrensd is.
Dat is geen belemmering voor effectief bestuur. Het is juist een voorwaarde voor een overheid die haar macht verantwoord uitoefent.
Een rechtsstaat wordt zichtbaar wanneer de overheid macht heeft
De echte toets van een rechtsstaat ligt niet alleen in de manier waarop zij optreedt tegen mensen die bewust de regels overtreden. Zij ligt ook in de manier waarop zij omgaat met burgers die kwetsbaar zijn, fouten maken of financieel in de problemen komen.
Belastingbetaling is een maatschappelijke verplichting. Maar daartegenover staat de verantwoordelijkheid van de overheid om belastinggeld rechtmatig te innen en haar bevoegdheden niet verder te laten reiken dan noodzakelijk.
De behandeling van de nieuwe belastingwet biedt Suriname de gelegenheid om die balans zorgvuldig vast te leggen. Een effectieve Belastingdienst en sterke rechtsbescherming hoeven elkaar niet tegen te werken. Zij moeten elkaar juist versterken.
De Staat moet kunnen optreden tegen bewuste belastingontduiking en hardnekkige betalingsweigering. Maar niemand mag zijn vrijheid of bestaanszekerheid verliezen door een systeem dat onvoldoende onderscheid maakt tussen onwil en onvermogen.
Belasting innen is een taak van de overheid. Rechtvaardigheid bewaken is eveneens haar taak. Een wet die het eerste versterkt, maar het tweede onvoldoende beschermt, is niet af.
N. Mohari
Dit artikel betreft een ingezonden opiniestuk. Voor de publicatie van ingezonden artikelen hanteren wij specifieke voorwaarden. Voor meer informatie of om zelf een ingezonden bericht te sturen, kunt u contact opnemen via [email protected] of direct via WhatsApp.
Let op: Publicatie van opiniestukken houdt niet in dat GFC Nieuws het eens is met de inhoud
