De discussie rond een partij uit Guyana afkomstige rijst die zonder de vereiste invoervergunning naar Suriname is gebracht, gaat over meer dan 282 big bags parboiled rijst.
De zaak raakt aan een fundamenteler vraagstuk: wat gebeurt er met de rechtsstaat wanneer goederen waarvan de invoer aan wettelijke voorwaarden is gebonden, toch via een rechterlijke weg zouden kunnen worden toegelaten?
Dat is geen theoretische vraag. Het gaat om de betekenis van vergunningstelsels, de controle op goederenstromen, voedselveiligheid, de bescherming van de lokale productie en uiteindelijk om de vraag of dezelfde regels voor iedereen gelden.
Een negatieve lijst is geen vrijblijvende aanbeveling
Rijst staat op de zogenoemde negatieve lijst. Dat betekent dat voor de invoer vooraf toestemming moet worden verkregen.
Die vergunning is geen administratieve formaliteit die achteraf kan worden geregeld wanneer de goederen eenmaal het land zijn binnengebracht.
Een vergunningstelsel heeft juist betekenis omdat de overheid vóór de invoer moet kunnen beoordelen of aan de wettelijke voorwaarden wordt voldaan.
Wanneer goederen zonder die toestemming worden ingevoerd en vervolgens via een rechterlijke beslissing alsnog zouden worden toegelaten, ontstaat een gevaarlijk precedent.
Dan kan immers de indruk ontstaan dat het ontbreken van een vergunning niet langer een daadwerkelijke belemmering vormt, maar een probleem dat achteraf kan worden opgelost.
Wat als de rechter toch zou toestaan?
Stel dat een rechter in een dergelijke situatie zou besluiten dat de partij rijst moet worden vrijgegeven, ondanks het ontbreken van de vereiste invoervergunning. Dan zou de consequentie verder kunnen reiken dan deze ene zending.
Het vergunningstelsel zou aan betekenis verliezen. Importeurs die vooraf toestemming aanvragen en zich aan de regels houden, zouden zich terecht kunnen afvragen waarom zij die procedure moeten doorlopen als anderen zonder vergunning toch toegang tot de markt kunnen krijgen.
Daarmee ontstaat een ongelijke behandeling tussen marktdeelnemers die zich wel aan de regels houden en degenen die ervoor kiezen eerst te importeren en pas daarna de juridische gevolgen aan te vechten.
Een gevaarlijk precedent voor toekomstige import
Het grootste risico zit wellicht in het precedent.
Als het ontbreken van een invoervergunning niet langer doorslaggevend zou zijn voor de toelating van goederen, kan dat toekomstige importeurs stimuleren om dezelfde route te volgen.
Niet eerst toestemming vragen, maar importeren en vervolgens, wanneer de douane ingrijpt, proberen via juridische procedures alsnog vrijgave af te dwingen.
Een vergunningstelsel verandert daarmee van een instrument van voorafgaande controle in een procedure die pas betekenis krijgt nadat een overtreding heeft plaatsgevonden.
Dat kan de handhaving ernstig verzwakken.
Douanecontrole is geen overbodige bureaucratie
De discussie over de partij rijst laat bovendien zien waarom douanecontrole noodzakelijk is. Volgens de beschikbare informatie konden niet alle documenten onmiddellijk worden gecontroleerd vanwege technische problemen.
Nadat controle wel mogelijk was, zouden ontbrekende documenten zijn vastgesteld en werd verdere afgifte van de partij stopgezet.
Juist dit soort situaties maakt duidelijk waarom controlemechanismen niet mogen worden beschouwd als hinderlijke bureaucratie.
Bij voedselproducten moet niet alleen worden gekeken naar de aanwezigheid van het product, maar ook naar de herkomst, de vereiste vergunningen, fytosanitaire voorwaarden en andere wettelijke voorschriften.
Het doel van dergelijke controles is niet om handel onmogelijk te maken, maar om ervoor te zorgen dat handel volgens vastgestelde regels plaatsvindt.
Maar ook de overheid moet controleerbaar zijn
Dat betekent overigens niet dat overheidsinstanties boven kritiek of controle staan.
Wanneer een deel van een zending aanvankelijk wordt vrijgegeven en later wordt teruggehaald omdat documenten ontbreken, roept dat vanzelf vragen op over de werking van de controleketen.
Waren de procedures duidelijk? Waarom kon een deel van de goederen worden afgevoerd voordat de volledige documentatie was gecontroleerd? Wie was verantwoordelijk voor de beslissing? En hoe wordt voorkomen dat een dergelijke situatie opnieuw ontstaat?
Een rechtsstaat vereist immers niet alleen dat burgers en ondernemers zich aan de wet houden. Ook de overheid moet transparant, zorgvuldig en consequent handelen.
De lokale rijstsector mag niet het sluitstuk worden
Voor Nickerie en de Surinaamse rijstsector ligt hier nog een ander belang.
De lokale rijstproducent opereert binnen een markt waarin kosten, productieomstandigheden, regelgeving en concurrentie allemaal een rol spelen.
Wanneer geïmporteerde rijst zonder de voorgeschreven vergunningen op de markt zou kunnen komen, kan dat de concurrentieverhoudingen beïnvloeden.
Het gaat daarom niet om een tegenstelling tussen import en lokale productie. Suriname heeft behoefte aan handel, maar handel moet plaatsvinden binnen een voorspelbaar juridisch kader.
De lokale ondernemer moet erop kunnen vertrouwen dat dezelfde regels gelden voor iedereen.
Voedselveiligheid mag nooit een juridische bijzaak worden
Bij voedselimport komt daar nog een dimensie bij. Een systeem van voorafgaande vergunningen en controles bestaat mede om risico’s voor de volksgezondheid en de landbouwsector te beheersen.
Wanneer een rechterlijke beslissing ertoe zou leiden dat dergelijke wettelijke controles feitelijk kunnen worden omzeild, ontstaat het risico dat commerciële belangen zwaarder komen te wegen dan het systeem dat juist bedoeld is om risico’s vooraf te beoordelen.
Daarmee wordt de rechterlijke macht voor een moeilijke grens geplaatst: juridische bescherming mag nooit veranderen in een instrument waarmee wettelijke importvoorwaarden buiten werking worden gesteld.
De kern is simpel: regels moeten vooraf gelden
Een vergunning heeft alleen betekenis als zij vóór de handeling vereist is.
Wie een product waarvoor vooraf toestemming nodig is toch zonder die toestemming invoert, kan niet zonder meer verwachten dat de afwezigheid van die vergunning achteraf geen gevolgen heeft. Anders wordt het onderscheid tussen legaal en illegaal handelen steeds vager.
Dat betekent niet dat iedere bestuurlijke beslissing automatisch juist is. Een ondernemer moet bezwaar kunnen maken, naar de rechter kunnen stappen en bescherming kunnen krijgen tegen willekeurig overheidshandelen.
Maar rechterlijke toetsing is iets anders dan het buiten werking stellen van een wettelijke regeling.
Rechtszekerheid vereist gelijke regels voor iedereen
De uiteindelijke les uit deze kwestie zou daarom niet moeten zijn dat importeurs tegenover de overheid staan, of dat de overheid tegenover ondernemers staat.
De werkelijke vraag is of Suriname bereid is een systeem in stand te houden waarin regels vooraf duidelijk zijn, voor iedereen gelden en daadwerkelijk worden gehandhaafd.
Als een rechter zou meegaan in een verzoek om goederen waarvoor een verplichte invoervergunning ontbreekt toch toe te laten, kan dat gevolgen hebben die veel verder gaan dan één partij rijst.
Het kan de geloofwaardigheid van het vergunningenstelsel aantasten, toekomstige overtredingen uitlokken, de concurrentie tussen importeurs verstoren en de positie van bedrijven die zich wel aan de regels houden verzwakken.
Daarom is voorzichtigheid geboden.
Een rechtsstaat wordt niet alleen beschermd door rechters. Zij wordt ook beschermd door duidelijke wetten, consequente handhaving en het beginsel dat niemand een voordeel mag krijgen doordat hij een wettelijke procedure eenvoudigweg heeft overgeslagen.
De vraag is uiteindelijk niet wie deze ene partij rijst krijgt.
De vraag is welke boodschap Suriname afgeeft over de waarde van zijn eigen wetten.
Als een vergunning verplicht is, moet die vóór de import worden verkregen. Anders is het geen vergunningstelsel, maar een uitnodiging om achteraf te procederen.
N. Mohari
[disclaimer
