Stichting Grani vindt dat de Nederlandse overheid met twee maten meet bij de besteding van herstelmiddelen voor gemeenschappen die getroffen zijn door institutioneel onrecht.
Terwijl voor de Joodse gemeenschap in Amsterdam een onafhankelijk fonds wordt aanbevolen om de middelen zelfstandig te beheren, is voor de Surinaamse gemeenschap gekozen voor een subsidieregeling waarbij de overheid de voorwaarden bepaalt en aanvragen beoordeelt.
Volgens de Stichting Afro-Caribische Levensbeschouwing en Spiritualiteit (Grani) is dit verschil niet slechts een kwestie van uitvoering, maar raakt het aan de fundamentele vraag hoeveel zeggenschap getroffen gemeenschappen krijgen over hun eigen herstel.
Verschillende modellen voor herstelmiddelen
In een verklaring, ondertekend door bestuursvoorzitter P. Richelieu, stelt Grani dat de Nederlandse overheid in beide dossiers excuses heeft aangeboden voor institutioneel falen en daaraan financiële middelen heeft verbonden. De wijze waarop het herstel wordt georganiseerd, verschilt echter aanzienlijk.
In april 2025 bood de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema excuses aan voor de rol van de gemeente tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Daarbij werd 25 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de toekomst van Joods leven in Amsterdam.
De onafhankelijke Commissie Toekomst Joods Amsterdam, onder leiding van Jet Bussemaker, adviseerde vervolgens een onafhankelijk fonds dat door een stichting wordt beheerd.
Het fonds moet de gemeenschap meer autonomie bieden en de middelen gedurende twintig tot vijfentwintig jaar inzetten, onafhankelijk van politieke ontwikkelingen.
Ook op landelijk niveau werd eerder gekozen voor zelfstandig beheer van herstelmiddelen voor de Joodse gemeenschap. In 1999 en 2000 werden overeenkomsten gesloten voor in totaal 181,5 miljoen euro, waarvan het grootste gedeelte werd ondergebracht bij de Stichting Collectieve Maror-gelden Nederland.
Surinaamse gemeenschap afhankelijk van subsidieregeling
Voor het Surinaamse dossier koos de Nederlandse regering na de excuses van december 2022 voor een andere aanpak. Van de beschikbaar gestelde 200 miljoen euro werd 100 miljoen euro bestemd voor maatschappelijke initiatieven in het Koninkrijk en Suriname. Het aandeel voor Suriname bedraagt volgens Grani ongeveer 33,3 miljoen euro.
De daaruit voortgekomen regeling SUMS-SU wordt uitgevoerd door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), namens het ministerie van Buitenlandse Zaken. Het subsidieplafond bedraagt 28 miljoen euro en de regeling loopt tot en met 31 december 2030.
Volgens Grani heeft de Surinaamse gemeenschap binnen dit model geen zelfstandige beslissingsbevoegdheid en evenmin een formele advies- of medezeggenschapsstructuur.
De aanvragen worden door RVO beoordeeld, terwijl de minister uiteindelijk verantwoordelijk blijft voor de regeling.
De stichting wijst er bovendien op dat binnen SUMS-NL, de regeling voor Europees Nederland, wel een adviescommissie bestaat, terwijl een vergelijkbaar orgaan in SUMS-SU ontbreekt.
Ook vraagt Grani opheldering over het verschil tussen het beschikbare Surinaamse aandeel van ongeveer 33,3 miljoen euro en de 28 miljoen euro die in de subsidieregeling is opgenomen.
Toegankelijkheid en verdeling onder druk
Grani stelt dat de beschikbaarheid van financiële middelen niet automatisch betekent dat deze voor alle organisaties toegankelijk zijn.
De aanvraagprocedures, administratieve verplichtingen en vereiste organisatiecapaciteit kunnen volgens de stichting juist kleinere gemeenschapsorganisaties benadelen.
Binnen SUMS-SU worden aanvragen behandeld op volgorde van ontvangst. Alleen volledige aanvragen worden in behandeling genomen. Een onvolledige aanvraag kan daardoor een nadelige positie krijgen.
Daarnaast wijst de stichting op de administratieve lasten, de verplichting om aanvragen in het Nederlands in te dienen en het feit dat kosten die vóór indiening worden gemaakt niet subsidiabel zijn.
Volgens Grani dreigt hierdoor een situatie waarin niet noodzakelijk de meest relevante maatschappelijke initiatieven toegang krijgen tot financiering, maar vooral organisaties die over voldoende administratieve en financiële capaciteit beschikken.
VN-richtlijnen benadrukken zeggenschap van getroffen gemeenschappen
De stichting verwijst tevens naar General Recommendation No. 40 van het VN-Comité voor de uitbanning van rassendiscriminatie (CERD), gepubliceerd op 31 augustus 2026. Deze aanbeveling behandelt herstelrecht voor de gevolgen van onder meer kolonialisme, mensenhandel en slavernij.
Volgens Grani onderstrepen de internationale richtlijnen het belang van betekenisvolle participatie van getroffen gemeenschappen bij het ontwerpen, uitvoeren en controleren van herstelmaatregelen. De stichting vindt dat de huidige inrichting van SUMS-SU onvoldoende aansluit bij deze uitgangspunten.
Grani pleit voor onafhankelijk gemeenschapsfonds
Grani vraagt de Nederlandse overheid niet om een groter budget of minder financiële verantwoording, maar om een andere bestuurlijke inrichting van de herstelmiddelen. De stichting doet vier concrete voorstellen.
Ten eerste moet de gemeenschap rechtstreeks betrokken worden bij het ontwerp van toekomstige openstellingen, waaronder de vaststelling van criteria, prioriteiten en subsidieplafonds.
Daarnaast pleit Grani voor een geoormerkt gemeenschapsbudget met een eigen beoordelingskader en zelfstandige beslissingsbevoegdheid over de verdeling.
Verder vraagt de stichting om een financieringshorizon die verder reikt dan 2030, waarbij resterende middelen statutair voor de gemeenschap behouden blijven.
Tot slot wil zij één openbaar financieel overzicht waarin de oorspronkelijke budgetten, verplichtingen, betalingen, uitvoeringskosten en uiteindelijke bestedingen inzichtelijk worden gemaakt.
Volgens bestuursvoorzitter Richelieu moeten zelfstandige zeggenschap en financiële controle hand in hand gaan. De gemeenschap moet zelf kunnen besturen, terwijl de overheid toezicht houdt en publieke verantwoording waarborgt.
Zeggenschap als uitgangspunt van herstel
Grani stelt dat herstelbeleid niet uitsluitend mag bestaan uit financiële compensatie of tijdelijke projectsubsidies.
Het moet ook bijdragen aan duurzame maatschappelijke infrastructuur, zelfstandigheid en de mogelijkheid voor nazaten om zelf prioriteiten te bepalen.
De stichting stelt daarom de Nederlandse overheid voor een principiële keuze: waarom werd in het ene hersteltraject gekozen voor onafhankelijk gemeenschapsbeheer, terwijl de Surinaamse gemeenschap afhankelijk blijft van een door de overheid aangestuurde subsidieregeling?
Volgens Grani begint daadwerkelijk herstel bij erkenning van het recht van getroffen gemeenschappen om zelf medebeslissingen te nemen over hun toekomst.
Over Grani
Stichting Afro-Caribische Levensbeschouwing en Spiritualiteit (Grani) zet zich in voor rechtvaardigheid en herstel voor de Afro-Caribische gemeenschap in Nederland en Suriname.
De stichting pleit voor herstelbeleid waarbij nazaten zelf zeggenschap hebben over de middelen die voor hen bestemd zijn.
