Wat gebeurt er met een democratische rechtsstaat wanneer het instituut dat de Grondwet moet bewaken zelf verstrikt raakt in politieke belangen? Polen levert momenteel een confronterend voorbeeld.
Daar is een ernstige constitutionele crisis ontstaan rond het Constitutioneel Hof. De strijd tussen de regering van premier Donald Tusk, president Karol Nawrocki en verschillende rechters heeft geleid tot een machtsconflict over de samenstelling en leiding van het Hof.
De situatie escaleerde eind oktober 2026, toen rechter Anna Korwin-Piotrowska de voorzitter, Bogdan Święczkowski, schorste en tijdelijk de leiding overnam.
De president keerde terug naar Warschau en bezocht het gebouw van het Hof, waar de confrontatie tussen de verschillende kampen verder opliep.
De Poolse situatie laat zien hoe gevaarlijk het wordt wanneer politieke machtsstrijd en juridische bevoegdheden met elkaar botsen.
De verschillende partijen beroepen zich op de Grondwet, terwijl de onafhankelijkheid en het functioneren van het hoogste constitutionele rechtscollege steeds verder onder druk komen te staan.
Maar voordat wij met de vinger naar Polen wijzen, moeten wij ook naar onze eigen situatie kijken. Want Suriname heeft eveneens een constitutioneel probleem dat niet langer kan worden genegeerd. Alleen verloopt de crisis hier op een andere manier.
Geen nachtelijke confrontaties bij het gerechtsgebouw, geen fysieke machtsstrijd tussen rechters en politieke machthebbers, maar een langdurig uitblijven van benoemingen waardoor het Constitutioneel Hof feitelijk buiten werking is geraakt.
Suriname: anderhalf jaar zonder functionerend Constitutioneel Hof
Sinds 7 mei 2025 is het Constitutioneel Hof van Suriname niet meer operationeel. Op die datum verstreek de vijfjarige benoemingstermijn van de eerste groep leden, die op 7 mei 2020 was beëdigd. Nieuwe benoemingen zijn tot op heden uitgebleven.
Dat betekent dat Suriname inmiddels ongeveer anderhalf jaar zonder een operationeel Constitutioneel Hof zit. Het instituut dat volgens artikel 144 van de Grondwet wetten en besluiten van overheidsorganen moet kunnen toetsen aan de Grondwet en toepasselijke internationale verdragen, kan zijn wettelijke taken niet uitvoeren.
Dit is geen administratief detail. Het is een ernstig vraagstuk voor de rechtsstaat. Het Constitutioneel Hof is juist ingesteld om te voorkomen dat de overheid onbeperkt kan handelen en dat wetgeving of overheidsbesluiten zonder constitutionele toetsing blijven.
Wanneer dat instituut niet functioneert, verliest de samenleving een belangrijk mechanisme voor controle op de uitoefening van staatsmacht.
Een rechtsstaat bestaat immers niet alleen uit verkiezingen, een parlement, een regering en rechtbanken. Een rechtsstaat vereist ook onafhankelijke instituties die de grenzen van de macht bewaken.
Wetswijzigingen mogen geen excuus worden voor stilstand
In Suriname wordt gesproken over mogelijke aanpassingen van de Wet op het Constitutioneel Hof. President Jennifer Simons heeft aangegeven de wetgeving te willen evalueren. Daarbij is onder meer de mogelijkheid van een beroepsprocedure binnen het Hof aan de orde gesteld.
Het is legitiem om bestaande wetgeving te evalueren. Geen enkele wet hoeft voor eeuwig onaangeroerd te blijven. Wanneer deskundigen verbeterpunten signaleren, moet daar serieus naar worden gekeken. Maar er is een fundamenteel verschil tussen het verbeteren van een instituut en het laten stilvallen ervan.
Jurist Serena Essed heeft erop gewezen dat een mogelijke wetswijziging geen reden mag zijn om de benoeming van nieuwe leden verder uit te stellen.
Ook staatsrechtdeskundige Hugo Fernandes Mendes heeft benadrukt dat de benoemingen prioriteit moeten krijgen en dat een eventuele hervorming van de wet daarvan losgekoppeld moet worden.
En precies daar ligt de kern van het probleem. Waarom moet een instituut dat een constitutionele taak vervult, zolang zonder benoemde leden blijven functioneren omdat er mogelijk wijzigingen in de wetgeving komen?
Waarom kan de noodzakelijke invulling van de openstaande functies niet plaatsvinden terwijl tegelijkertijd wordt gewerkt aan verbetering van de wettelijke regeling?
Een hervorming mag geen parkeerplaats worden voor constitutionele verantwoordelijkheden. Wie werkelijk een sterker Constitutioneel Hof wil, moet ervoor zorgen dat het Hof eerst weer kan functioneren.
Wie bewaakt de macht wanneer de bewaker ontbreekt?
De belangrijkste vraag is niet welke politieke partij op dit moment de regering vormt. De belangrijkste vraag is wat er gebeurt wanneer de overheid beslissingen neemt die mogelijk in strijd zijn met de Grondwet of internationale verdragen.
Wie moet die constitutionele grenzen bewaken wanneer het daarvoor aangewezen instituut niet operationeel is?
Het Constitutioneel Hof is geen verlengstuk van de regering, geen instrument van de oppositie en evenmin een politiek onderhandelingsmiddel. Het is een onafhankelijk staatsorgaan.
De benoeming van de leden moet daarom niet worden bepaald door de vraag welke politieke stroming daarmee het meeste voordeel behaalt.
Juist omdat het Hof de macht van de staat moet kunnen toetsen, moet de onafhankelijkheid van zijn leden buiten iedere twijfel staan.
Deskundigheid, integriteit, onafhankelijkheid en juridische professionaliteit behoren leidend te zijn. Niet politieke loyaliteit, persoonlijke voorkeur of partijpolitieke belangen.
De benoeming van leden is bovendien een gedeelde constitutionele verantwoordelijkheid: De Nationale Assemblée draagt kandidaten voor en de president benoemt hen.
Dat betekent dat zowel de politieke vertegenwoordiging als het staatshoofd verantwoordelijkheid dragen voor het herstellen van het functioneren van het Hof.
Polen moet voor Suriname een waarschuwing zijn
De situatie in Polen en die in Suriname zijn niet identiek. In Polen draait de crisis om een diepgaand conflict over rechterlijke benoemingen, legitimiteit en de leiding van het Constitutioneel Hof.
In Suriname is het uitblijven van nieuwe benoemingen het centrale probleem. Toch is de overeenkomst in de gevolgen reden tot bezorgdheid: de positie van een onafhankelijk constitutioneel instituut komt onder druk te staan.
Polen laat zien hoe een rechtscollege kan worden meegesleurd in een politieke machtsstrijd. Suriname laat zien dat een rechtscollege ook zijn functie kan verliezen wanneer politieke besluitvorming te lang uitblijft.
Een instituut hoeft niet fysiek te worden bezet om zijn gezag te verliezen. Het hoeft niet door politieke tegenstanders te worden aangevallen om buiten werking te raken.
Soms is het voldoende dat degenen die verantwoordelijk zijn voor de noodzakelijke benoemingen geen voortgang boeken.
Dat maakt de Surinaamse situatie niet minder ernstig. Integendeel: langdurige institutionele stilstand kan het vertrouwen van burgers in de rechtsstaat aantasten, juist omdat het uitblijven van actie minder zichtbaar is dan een openlijke confrontatie.
De rechtsstaat vraagt om verantwoordelijkheid, niet om politieke vertraging
Suriname kan het zich niet permitteren om de constitutionele rechtsbescherming afhankelijk te maken van politieke agenda’s en langdurige discussies over mogelijke wetswijzigingen.
De Grondwet is geen document dat alleen tijdens officiële toespraken en nationale herdenkingen aandacht verdient. Zij moet dagelijks worden gerespecteerd, toegepast en beschermd.
Het is daarom tijd dat de regering en De Nationale Assemblée duidelijkheid geven over het verdere benoemingstraject.
De samenleving heeft recht op informatie over de stand van zaken, de criteria voor de selectie van kandidaten en een concreet tijdpad voor de herbezetting van het Hof.
Daarnaast moet worden gewaarborgd dat de toekomstige samenstelling van het Hof de onafhankelijkheid van het instituut versterkt en niet verder politiseert.
Een eventuele hervorming van de wet kan parallel daaraan worden voorbereid, zonder dat de noodzakelijke benoemingen opnieuw worden uitgesteld.
De vraag is uiteindelijk niet of Suriname een Constitutioneel Hof nodig heeft. Die keuze is al in onze Grondwet vastgelegd.
De vraag is waarom een grondwettelijk voorgeschreven instituut anderhalf jaar na het verstrijken van de benoemingstermijnen nog steeds niet naar behoren kan functioneren.
Een democratie wordt niet uitsluitend beoordeeld op de manier waarop zij haar macht organiseert, maar vooral op de manier waarop zij die macht begrenst.
Polen moet ons eraan herinneren hoe kwetsbaar de rechtsstaat wordt wanneer politieke belangen de onafhankelijkheid van constitutionele instituties bedreigen.
Suriname moet begrijpen dat nietsdoen evenmin een oplossing is. Want wanneer de bewaker van de Grondwet niet kan functioneren, staat niet alleen een instituut stil. Dan staat ook een belangrijk onderdeel van onze democratische rechtsbescherming stil.
De Grondwet verdient meer dan mooie woorden. Zij vraagt om verantwoordelijkheid, politieke moed en concrete daden.
Ahmad Jhawnie
Dit artikel betreft een ingezonden opiniestuk. Voor de publicatie van ingezonden artikelen hanteren wij specifieke voorwaarden. Voor meer informatie of om zelf een ingezonden bericht te sturen, kunt u contact opnemen via [email protected] of direct via WhatsApp.
Let op: Publicatie van opiniestukken houdt niet in dat GFC Nieuws het eens is met de inhoud
