Achter elke strafzaak schuilt meer dan een dossier. Meer dan wetsartikelen, pleitnota’s en proces-verbalen. Achter elke zaak staat een mens. En vaak ook een gezin. Collega’s.
Een organisatie. Een bestuur dat moet functioneren terwijl één van zijn pijlers publiekelijk wordt weggezet als verdachte, nog vóórdat het recht zijn werk heeft kunnen doen.
Dat is het onzichtbare deel van het strafrecht. Het deel dat zelden in vonnissen wordt benoemd, maar des te dieper snijdt.
Strafrecht versus bestuurlijke werkelijkheid
Wanneer strafrecht wordt ingezet in contexten waar beleid, verantwoordelijkheid en complexe afwegingen centraal staan, ontstaat er een spanning die niet alleen juridisch is, maar ook menselijk.
Bestuurders die handelden binnen hun mandaat, op basis van beschikbare informatie en in het belang van instituties, worden plots geconfronteerd met de volle zwaarte van strafrechtelijke verdenking.
Niet omdat hun intenties dubieus waren, maar omdat achteraf met kennis van nu twijfel ontstaat over keuzes die toen noodzakelijk leken.
Dat raakt meer dan reputaties. Het raakt bestaanszekerheid, mentale gezondheid en het vertrouwen van gezinnen die niet hebben gekozen voor publieke functies, maar wel de gevolgen dragen.
Het effect blijft bovendien niet beperkt tot het individu. Elke strafzaak tegen een bestuurder werkt door in het hele bestuurlijke weefsel.
Bestuurlijke verlamming als neveneffect
Collegiale besluitvorming wordt voorzichtigheid. Dossiers blijven liggen. Ambtelijke adviezen worden defensief. Niemand wil de volgende zijn.
Zo ontstaat bestuurlijke verlamming. Niet uit onwil, maar uit angst. Angst dat handelen wordt uitgelegd als misdrijf. Angst dat verantwoordelijkheid nemen persoonlijk wordt afgestraft.
In een klein land als Suriname, waar expertise schaars is en bestuurlijke continuïteit kwetsbaar, is dat een gevaarlijk bijeffect.
De paradox van verantwoordelijkheid
Het paradoxale gevolg: juist die mensen die bereid zijn verantwoordelijkheid te dragen in moeilijke omstandigheden, worden ontmoedigd om dat nog te doen.
Voor iedere Surinamer die werkt in een hoge positie publiek of semi-publiek staat op dit moment meer op het spel dan één uitspraak. Er staat een fundamentele vraag centraal: Beschermt het recht ook degene die te goeder trouw bestuurt?
Rechtsgevoel en proportionaliteit
Het rechtsgevoel wordt niet alleen gevormd door veroordelingen, maar juist door de wijze waarop het recht omgaat met twijfel, context en proportionaliteit.
Wanneer strafrecht te dicht tegen beleidsafwegingen aan schuurt, ontstaat het gevoel dat niemand nog veilig is in zijn functie. Dat verantwoordelijkheid een risico is geworden, geen plicht.
Dat gevoel ondermijnt vertrouwen. Niet in personen, maar in instituties.
Maandag als juridisch ijkpunt
Maandag 19 januari is daarom meer dan een datum op de rol. Het is een moment waarop recht zich moet onderscheiden van framing. Waar zorgvuldigheid zwaarder moet wegen dan sentiment. Waar het verschil zichtbaar moet worden tussen politieke interpretatie en juridische toetsing.
Niet om iemand te sparen. Niet om iemand te veroordelen. Maar om te laten zien dat het recht zijn eigen maatstaf hanteert.
De toets van de rechtsstaat
Een rechtsstaat bewijst zich juist op de momenten dat de druk hoog is. Wanneer de verleiding groot is om achteraf morele oordelen te vertalen naar strafrechtelijke schuld. Wanneer publieke opinie schreeuwt, maar het recht fluistert: bewijs, voorzienbaarheid, proportionaliteit.
Wat Suriname nodig heeft, is geen wraakrecht en geen voorbeeldpolitiek. Het heeft behoefte aan recht dat beschermt, ook wanneer dat ongemakkelijk is. Recht dat oog heeft voor de mens achter de functie, zonder zijn plicht te verzachten.
Recht dat begrijpt dat bestuurlijke keuzes geen strafbare feiten worden door de uitkomst alleen.
Het uur van institutionele volwassenheid
Maandag zal blijken of wij die volwassenheid als rechtsstaat bezitten. Niet door wie er wint of verliest, maar door of het recht zichzelf blijft.
En misschien is dat uiteindelijk waar het maandag werkelijk om gaat. Niet om namen, niet om titels, niet om gelijk krijgen. Maar om de vraag of wij als samenleving nog kunnen erkennen dat achter een dossier een mens schuilgaat die heeft gehandeld in overtuiging, onder druk, met verantwoordelijkheid.
Of wij het vermogen hebben om recht te laten spreken zonder iemand vooraf te breken. Want op het moment dat het recht zijn menselijkheid verliest, verliest de samenleving iets wat niet in vonnissen valt vast te leggen: vertrouwen.
Maandag is daarom niet alleen het uur van de waarheid voor één zaak, maar een stil moment waarin ieder die macht draagt vervolgend, rechtsprekend of besturend zichzelf moet afvragen of hij later nog recht in de ogen kan kijken, wetende dat hij het heeft laten spreken met verstand én met geweten.
L.M.
[disclaimer}
